Το Σχολαρχείο & το Παρθεναγωγείο της Αργαλαστής

Το κτίριο του Σχολαρχείου βρίσκεται εκεί όπου σήμερα στεγάζεται το Δημοτικό Σχολείο Αργαλαστής (βλ. εικ.).

 

Το σχολείο λειτουργούσε ως τριθέσιο και οι μαθητές του –σχεδόν αποκλειστικά αγόρια– ήταν απόφοιτοι Δημοτικού και προέρχονταν τόσο από την Αργαλαστή όσο και από τα γύρω χωριά. Στις αρχές του 20ου αιώνα (1910-1911) διευθυντής του υπήρξε ο γνωστός ποιητής και φιλόλογος Κώστας Βάρναλης. Στο σημείο αυτό, σκόπιμο είναι να αναφερθούμε στα γεγονότα εκείνα που αφορούν στην παρουσία του Βάρναλη στην Αργαλαστή, καθώς άθελά του ο Σχολάρχης ενεπλάκη στη διαβόητη υπόθεση των «αθεϊκών του Βόλου» μαζί με τον Διευθυντή του Παρθεναγωγείου του Βόλου, Αλέξανδρο Δελμούζο. Ο Κώστας Βάρναλης (1884-1974) καταγόταν από τον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας. Στις αρχές του 20ου αιώνα και ως το 1908, βρέθηκε στην Αθήνα, όπου και σπούδασε Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή. Ο Βάρναλης, με αφορμή τα «Ορεστειακά», είχε εκδηλώσει από νωρίς την προτίμησή του στον δημοτικισμό. Την πρώτη εμφάνισή του στα Νεοελληνικά Γράμματα την έκανε δημοσιεύοντας αισθητικά ποιήματα στον «Νουμά», ενώ εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο το 1905. Στην προκοινωνιστική του περίοδο, επηρεασμένος από του Γάλλους παρνασσιακούς, έγραφε με έναν «ωραιόπαθο, φυσιολατρικό, συγκρατημένο ηδονισμό». Μετά τη θητεία του στην Αμαλιάδα ως ελληνοδιδάσκαλος, στα 27 του χρόνια βρέθηκε διορισμένος στο «Ελληνικό Σχολείο» της Αργαλαστής, όπου και ίσως να συνέγραψε το ποίημά του «Κένταυροι».

Σε θεμωνιές, πηγάδια ή σε κουφάλες/ελιών τρυπώστε, ω Θεσσαλές, που λάβρη/σκιρτά η καρδιά σας· όλοι αφρό και γαύροι/με τις στερνές κατηφοράνε στάλες/της βροχής, καταρράχτες, οι Κενταύροι/με πηδήματα οργιές, κραξές μεγάλες/απ’ των φαράγγων μέσα τις διχάλες/κάτασπροι, κατακόκκινοι και μαύροι./Αλιφασκιά, θυμάρι, χαμομήλι/καπνίζοντας και στα ίδια τους καπούλια/καβάλα, μες στων σύγνεφων τα τούλια/ορθοί και ανάεροι στάθηκαν σαν ήλιοι/και με ρουθούνια πίνουν ματωμένα/τα μύρα των κορμιώ σας τ’ αναμμένα.

Η πληροφορία που λάβαμε κατά την επιτόπια έρευνά μας από δύο Αργαλαστιώτες ότι η υπόγεια ταβέρνα των «Μοιραίων» του Βάρναλη είναι μια ταβέρνα της Αργαλαστής, ίσως να είναι ανακριβής. Ο Βάρναλης ήταν υπεύθυνος για την τάξη των τελειοφοίτων, στην οποία και δίδασκε όλα τα φιλολογικά μαθήματα, ωστόσο παρέδιδε ορισμένα μαθήματα και στις δύο μικρότερες τάξεις, έχοντας τη γενική εποπτεία του σχολείου. Σύμφωνα με τις αναμνήσεις των μαθητών του, ο Βάρναλης ήταν αυστηρός και ευρυμαθής. Δίδασκε στην καθαρεύουσα και μόνο όσα προβλέπονταν από τα προγράμματα σπουδών, δε δίδασκε τίποτα το εξωσχολικό ούτε κοινοποιούσε ποιήματά του. Αυτές οι τελευταίες πληροφορίες έχουν ιδιαίτερη σημασία για την υπόθεση των «αθεϊκών». Αφορμή για την εμπλοκή του Βάρναλη στην υπόθεση των «αθεϊκών» στάθηκε μια επίσκεψη του Δελμούζου στην Αργαλαστή, όπου και οι δύο άνδρες συναντήθηκαν. Η συντηρητική μερίδα της κοινωνίας του Βόλου, με την υποκίνηση του Δεσπότη Γερμανού Μαυρομμάτη και με τη βοήθεια του «Κήρυκος», της εφημερίδας του Δημοσθένη Κούρτοβικ, από καιρό είχαν στοχοποιήσει το Δελμούζο ως άθεο και «μαλλιαρό» εξαιτίας του προοδευτισμού του και της διδασκαλίας της δημοτικής γλώσσας στο Παρθεναγωγείο. Τη Μεγάλη Εβδομάδα, τον Απρίλιο του 1911, ο Δελμούζος, με την προτροπή του εισαγγελέα Τομάν, σε μια προσπάθεια να εξασφαλίσει λίγες ημέρες ηρεμίας για την οικογένειά του, έφτασε στο Χόρτο. Παρότι οι κινήσεις του υπήρξαν καθόλα ευσεβείς, οι ντόπιοι ήταν ήδη προκατειλημμένοι. Όταν ο Δελμούζος μια μέρα εμφανίστηκε στην πλατεία του χωριού, όπου και ήπιε τον καφέ του με τον Βάρναλη και την παρέα του (τον Δήμαρχο Παρρησιάδη, συναδέλφους από το σχολείο κ.ά.), οι χωρικοί δεν αντέδρασαν, παρά κοιτούσαν με καχυποψία. Τα πράγματα εκτροχιάστηκαν, όμως, όταν ο Δελμούζος επισκέφθηκε το Μετόχι, όπου οι κάτοικοι τον έδιωξαν με απειλές, γιουχαΐσματα και πετώντας του πέτρες. Η ολιγόωρη συναναστροφή των δύο ανδρών στάθηκε αρκετή για να κατηγορηθεί ο Βάρναλης για συνεργασία με το Δελμούζο, με στόχο την προώθηση της αθεΐας και του «μαλλιαρισμού». Οι ντόπιοι είχαν επηρεαστεί καταλλήλως και η συκοφαντία έλαβε τερατώδεις διαστάσεις. Στην κατάθεσή του ο Γυμνασιάρχης Βόλου έφτασε να συκοφαντεί το Βάρναλη μέχρι και με αναφορά σε έναν ανύπαρκτο αδερφό του που εργαζόταν δήθεν στο βουλγαρικό προξενείο του Πειραιά. Αξίζει να διαβάσει κανείς όσα θυμάται ο ίδιος ο Βάρναλης αναφορικά με τις καταθέσεις των Αργαλαστιωτών, για να μείνει ενεός με τη φαιδρότητα του «κατηγορητηρίου». Η αλήθεια είναι πως κάμποσοι Αργαλαστιώτες, και δη γονείς των μαθητών του Σχολάρχη, έσπευσαν να υπερασπιστούν το Βάρναλη με επιστολή διαμαρτυρίας στην εφημερίδα «Θεσσαλία» κατά του «Κήρυκος», τον οποίο και κατηγορούσαν για ανυπόστατες κατηγορίες εναντίον του σχολείου και των δασκάλων του. Ευτυχώς, ο Βάρναλης τελικά δεν παραπέμφθηκε στη διαβόητη δίκη του Ναυπλίου (16-28 Απριλίου 1914), στην οποία κατασυκοφαντήθηκαν οι Σαράτσης, Δελμούζος, Γληνός κ.λπ. Το Βούλευμα του 1912 τον εξαιρούσε. Η οριστική απαλλαγή ήρθε, βέβαια, το 1915. Το κτίριο του Παρθεναγωγείου. βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την πλατεία του χωριού και χτίστηκε το 1892 με δωρεά του Θεόδωρου Δ. Γεωργατζή (βλ. εικ.).

 

Μετά το Β’ Παγκόσμιο πόλεμο ερημώθηκε και έμεινε εγκαταλελειμμένο μέχρι πριν από λίγα χρόνια που χαρακτηρίστηκε ως νεότερο μνημείο που προστατεύεται από το νόμο,  ανακαινίστηκε και σήμερα χρησιμοποιείται ως χώρος φιλοξενίας εκδηλώσεων και εκθέσεων .