ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ - ΛΑΥΚΟΣ

Από το Βόλο ακολουθούμε το δρόμο προς την Αργαλαστή - Λαύκο. Λίγο πριν το Λαύκο ο χωματόδρομος προς τα αριστερά και μετά από 6 χιλιόμετρα μας οδηγεί στην μονή στην θέση Κωτίκι. Βρίσκεται δίπλα σε χείμαρρο σε μια καταπράσινη λαγκαδιά σε υψόμετρο 100 μέτρα περίπου.  Η βλάστηση στην ευρύτερη περιοχή περιλαμβάνει, πουρνάρια, κουμαριές, ελιές, και κοντά στο μοναστήρι αρκετά κυπαρίσσια.

Χτίσθηκε στην θέση παλαιότερου μετοχίου της Ι.Μ Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αγίου Γεωργίου Νηλείας με αρχιτεκτονικά σχέδια από τον πρωτομάστορα Δήμο Ζουπανιώτη. Οι υπάρχουσες ιστορικές πηγές δεν αναφέρουν συχνά το μοναστήρι. Σύμφωνα με τον Χ. Χαρίτο όπως αρκετά μοναστήρια που χρονολογικά ανήκουν στην εκπνοή του 18ου αιώνα, έτσι και αυτό το μοναστήρι δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερη εκκλησιαστική δράση. 

Από πωλητήριο έγγραφό του 1776 γίνεται γνωστή η μεταβίβαση του μετοχίου, της Ι.Μ Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αγίου Γεωργίου Νηλείας στην θέση Κωτίκι στους κατοίκους του Λαύκου με ότι αυτό περιλάμβανε, (κτήματα, κτίρια, δάση κλπ), χωρίς να αναφέρεται η ύπαρξη του καθολικού του Αγίου Αθανασίου, καθώς χτίζεται αργότερα το 1795 με δαπάνη του οπλαρχηγού Στέργιου Μπασδέκη.  Η πωλητήρια πράξη επιβεβαιώνεται από τον Βοεβόδα της Αργαλαστής, την ίδια χρονιά. Το 1887 η κοινότητα Λαύκου νοικιάζει, την κινητή και ακίνητη περιουσία της Μονής του Αγίου Αθανασίου. 

Όλο το οικοδομικό συγκρότημα της Μονής, έκτασης ενός στρέμματος, έχει φρουριακό χαρακτήρα, καθώς διαμορφώνονται διώροφες,  και μονώροφες πτέρυγες κελίων, και το σχήμα κλείνει προς ανατολικά και βόρεια με υψηλό λιθόκτιστο περίβολο. (εικ. 2,3,4,5) 

Η κεντρική πύλη στη δυτική όψη της μονής, προβάλλει εντυπωσιακά καθώς προεξέχει σε όλο το ύψος της πτέρυγάς ειδικά στον όροφο όπου διαμορφώνεται δεύτερο επίπεδο προς τα έξω στηριζόμενο σε πέτρινα φουρούσια µε κεντρικό παράθυρο στον άξονα του (εικ. 2, 6, 7). Η βαριά δίφυλλη ξύλινη πόρτα, υπενδεδυμένη µε λαμαρίνα, η οποία οδηγεί µέσω θολωτού διαβατικού στο εσωτερικό της αυλής.  

Στη δυτική Πτέρυγα το ισόγειο χρησιμοποιούνταν ως στάβλος και αποθήκες (εικ. 8), ενώ στον όροφο πάνω από το διαβατικό βρίσκονται τα κελιά των µμοναχών. Είναι μικροί χώροι προσπελάσιμοι από γραφική ξυλόστεγη ανοιχτή στοά, διαθέτουν τζάκι και σήμερα φιλοξενούν τους προσκυνητές της μονής (Εικ. 9, 10, 11, 12). 

Η νότια πτέρυγα διαμορφώνει διώροφη στοά µε τοξοστοιχίες στο ισόγειο και λιθόκτιστα υποστυλώματα που συνεχίζουν στον όροφο και στηρίζουν την ξύλινη στέγη (εικ 13,14).  

Στη βορειοδυτική γωνία στο μονώροφο κτίσµα στεγαζόταν η κουζίνα (εικ.15) και στη συνέχεια προς βόρεια η διώροφη λόγω του εδάφους πτέρυγα στο ισόγειο ήταν στάβλος και ελαιοτριβείο, ενώ στον όροφο διαμορφώνονται μια ευρύχωρη χαρακτηριστική σάλα (εικ. 16, 17). 

Σήμερα το ισόγειο είναι διαμορφωμένο σε αποθήκες και κουζίνα ενώ ο όροφος λειτουργεί ως τραπεζαρία. Ο χώρος εντυπωσιακός σε καλή κατάσταση µε εμφανή την ξύλινη στέγη του δηλώνει έντονα την τάξη και την αρμονία της μοναστηριακής ζωής, ενώ ο διάχυτος φωτισμός που διαπερνά τα παράθυρα µε τα τοξωτά υπέρθυρα στο νότιο λιθόκτιστο τοίχο, δημιουργεί ευχάριστη διάθεση στον επισκέπτη. (εικ. 18, 19, 20). 

Όλα τα κτίσματα είναι από εμφανή λιθοδομή µε στέγες καθηλωμένες µε πλάκες Πηλίου, αλλά και κεραμίδια γαλλικού τύπου στα σημεία που επισκευάστηκαν. (εικ. 3, 16). Στην ανατολική πλευρά, στον περίβολο, υπάρχει δεύτερη βοηθητική είσοδος της μονής (εικ. 5, 21).  

Το καθολικό στο μέσον της αυλής, ανήκει στον τύπο της μονόκλιτης βασιλικής µε χαμηλό εξαγωνικό τυφλό τρούλο, που φέρεται σε τέσσερα τόξα μέσω ισάριθμων σφαιρικών τριγώνων. Ο κτιστός εξωνάρθηκας στη δυτική όψη, αποτελεί ενιαίο σύνολο µε τον κυρίως ναό και διαμορφώνει τοξωτά μεγάλα ανοίγματα στις τρεις πλευρές του,  Στεγάζεται µε δίρριχτη στέγη από σχιστολιθικές πλάκες και παρουσιάζει θλάση στη δυτική και ανατολική πλευρά. Το κτίσιµο της τοιχοποιίας είναι σχεδόν ισοδομικό. Το αρμολόγημα έγινε µε παχύ στρώμα ασβεστοκονίας͵, στο οποίο έγιναν οριζόντιες και κάθετες χαρακιές µε μυστρί (εικ. 22, 23, 24). 

Στην πρόσοψη τρεις σκαλιστές επιγραφές µας πληροφορούν για τον κτήτορα Στέργιο Μπασδέκη, τον ηγούμενο Ευγένιο και τον Ιερομόναχο Γρηγόριο µε την σύμπραξη των οποίων χτίστηκε το µμοναστήρι. ΟΙ επιγραφές του Μίλιου, σύμφωνα µε τον Κ. Μακρή, "είναι πραγματικές γλυπτικές συνθέσεις. Γράμματα, κοσμήματα και παραστάσεις είναι στοιχεία ομογενών συνόλων, εκτελεσμένα µε συνέπεια και ενιαία αντίληψη”. Στις επιγραφές διακρίνεται η µεγαλογράμματη συνεχιζόμενη βυζαντινή γραφή, που πλαισιώνεται από φυτικό και ζωικό διάκοσμο (εικ. 25, 26, 27, 28).  

Οι εξωτερικοί τοίχοι του καθολικού, στολίστηκαν µε λιθανάγλυφες σκηνές έργα και αυτά του γλύπτη Μίλιου. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν τα τέσσερα λιθανάγλυφα της θείας λειτουργίας που αποτελούν παράθεση στιγμιότυπων σε πλάκες τοποθετημένες στην κόγχη του ιερού. Στην πρώτη από αριστερά διακρίνεται ο Αγ. Αθανάσιος να χοροστατεί, στη δεύτερη δυο φτερωτοί άγγελοι κρατούν σταυρό µε χαραγμένο τος ΙC ΙΧ ΝΙ ΚΑ, στη τρίτη ο Αγ. Αθανάσιος παραλαμβάνει το Αγ. Δισκοπότηρο και στην τέταρτη είναι χαραγμένοι τέσσερις άγγελοι (εικ. 29, 30, 31).

Οι μαρμάρινες παραστάδες και τα υπέρθυρα της εισόδου του καθολικού έγινε το 1917, πιθανότητα σε αντικατάσταση εκείνου του γλύπτη Μιλίου. (εικ 32) . Το δάπεδο του ναού έχει αντικατασταθεί με μωσαϊκά πλακάκια ενώ στον εξωνάρθηκα, έχει παραμείνει η πλακόστρωση με ακανόνιστες πλάκες.  (εικ 32)

Στο εσωτερικό του καθολικού τοιχογραφίες σήµερα διακρίνονται στα σφαιρικά τρίγωνα όπου τέσσερις Άγγελοι "στηρίζουν” τον τρούλο στο κέντρο του θόλου του οποίου δεσπόζει η µμορφή του Παντοκράτορα Χριστού µε τρεις αγγέλους γύρω του. Κατά τον Κ. Μακρή, λόγω της απλοϊκής τεχνοτροπίας που παρουσιάζουν οι αγιογραφίες, ο άγνωστος αγιογράφος πρέπει να δούλεψε μετά το 1890. Στα 1960 η αυθαίρετη, άτεχνη επέμβαση στις τοιχογραφίες μείωσε την αξία του έργου. Οι επιφάνειες περάστηκαν µε πλαστικό πρασινογάλαζο χρώμα καλύπτοντας ακόμη και ακραία τμήματα των μορφών (εικ. 33, 34, 35, 36).  Στην ευρύχωρη αυλή ο φούρνος στον ανατολικό περίβολο και το παλιό πηγάδι παραμένουν αδιάψευστοι μάρτυρες της συνέχισής τής ζωής στο μοναστήρι έως σήμερα (εικ. 37, 38). 

Στο εσωτερικό του καθολικού του μοναστηριού, άγνωστος λαϊκός, ζωγράφος έπλασε μερικές παράξενες ζωγραφιές: στον τρούλλο έναν Παντοκράτορα και γύρω -χαμηλότερα - τέσσερις αγγέλους. Πρωτόγονες εικόνες από το χέρι κάποιου που αρχίζει από τον εαυτό του πρώτα. Όχι µόνο δασκάλους δεν πρέπει να είχε ο ζωγράφος αυτός, μα ούτε ίσως και προηγούμενη αυτο-άσκηση. Κάποια μέρα ένας καλόγερος όπως λέγεται στην προφορική παράδοση,  αποφάσισε να ζωγραφίσει τους τοίχους για να ξαλαφρώσει από το βάρος της καρδιάς του. Οι μορφές τούτες θα σάλευαν μέσα του και θα τον 6ασἀνιζαν. Αποφάσισε, λοιπόν, ν᾽ αναπαύσει την καρδιά του με την έκφραση. Πράσινα, καφετιά χρώματα, πρωτόφαντοι συνδυασμοί, δημιουργούν μια παράξενη συμφωνία. Οι γραμμές διαστιχές, λες και το χέρι του δεν προλάβαινε το ρυθμό της καρδιάς του.               

Η δομή του συγκροτήματος παραμένει αναλλοίωτη στο χρόνο διασώζοντας ακέραια και σε καλή κατάσταση όλα τα στοιχεία της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής που το χαρακτηρίζουν. Η αμυντική µμορφή µε τον ψηλό λιθόκτιστο  περίβολο και τις πτέρυγες, οι γραφικές στοές µε τους ξύλινους εξώστες γύρω από μια ευρύχωρη αυλή που αναδεικνύει το καθολικό σε μια αρμονική σχέση κλειστού και ανοικτού χώρου, καθιστούν το συγκρότημα ιδιαίτερα ενδιαφέρον µε σημαντικές αναφορές στον παλιό χαρακτηριστικό µμοναστηριακό τρόπο ζωής στην περιοχή του Πηλίου.  Η γύρω καταπράσινη περιοχή, ήρεμη και πανέμορφη προσφέρεται μοναδικά στην διαδικασία της εσωτερικής αναζήτησης. Την ιερότητα του χώρου ενισχύει το λιθόκτιστο καλντερίμι µε τις συστοιχίες των πανύψηλων κυπαρισσιών στις δυο πλευρές του, δρόμος πρόσβασης της μονής μέχρι και σήμερα (εικ 39). 

Γενικά τα κτίσματα και όλο το μοναστήρι είναι σε καλή κατάσταση, Τα προβλήματα που παρουσιάζουν οφείλονται κυρίως στη γήρανση των υλικών, την υγρασία καθώς και την εγκατάλειψη.  Οι ρωγμές διαπιστώνονται σε περιορισμένη έκτασή,͵ κυρίως στους εξωτερικούς τοίχους του περιβόλου και παρόλο που δείχνουν σημαντικές είναι επισκευάσιµες. 

Η ελαχιστοποίηση των επεμβάσεων για τον εκσυγχρονισμό των χώρων και τη βελτίωση των εγκαταστάσεων τους, διατηρώντας παράλληλα αμετάβλητη τη δομή, το ύφος και των αισθητική των κτιρίων θα επαναφέρουν τη ζωή στο μοναστήρι καθιστώντας το σημείο αναφοράς και πολιτισμού γενικότερα, µε χρήσεις θρησκευτικού αλλά και οικολογικού περιεχομένου, αναζωογονώντας το ενδιαφέρον των επισκεπτών - προσκυνητών του καθώς και ολόκληρης της ευρύτερης περιοχής

 ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ

Το μοναστήρι του Αγίου Αθανασίου βρίσκεται στη θέση Κωτίκια μέσα σε κατάφυτη περιοχή και δίπλα στο “ρέμα” που ξεκινάει από το Λαύκο και χύνεται στο Αιγαίο, στην Πάλτση της Αργαλαστής.Το μοναστήρι  κτίστηκε το 1795 στη θέση παλιότερου μετοχιού της Μονής Ταξιαρχών του Αγίου Γεωργίου Νηλείας με έξοδα του Πηλειορίτη αρματολού καπετάν Στέργιου Μπασδέκη . Αρχιτέκτονας και αρχιμάστορας του κτίσματος ήταν ο γνωστός Ηπειρώτης  Δήμος Ζουπανιώτης που σχεδίασε και έκτισε το καθολικό του μοναστηριού .

Η εκκλησία είναι μονόκλιτη βασιλική με χαμηλό εξαγωνικό θόλο που στηρίζεται σε τέσσερα τόξα. Ανατολικά το τόξο προεκτείνεται σε καμάρα . Ο νάρθηκας είναι κτιστός και  ανοιχτός από τις τρεις πλευρές του και αποτελεί ενιαίο σύνολο με την υπόλοιπη εκκλησία . Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός των σφαιρικών τριγώνων  εξασφαλίζει μια αξιοπρόσεκτη ακουστική .

Οι εξωτερικοί τοίχοι του καθολικού κοσμούνται  με τις περίφημες λιθανάγλυφες παραστάσεις του μεγάλου λαϊκού γλύπτη Μίλιου . Στο άνω μέρος της πρόσοψης είναι εντοιχισμένη η λιθανάγλυφη εικόνα του Αγίου Αθανασίου,  ενώ αριστερά και δεξιά της πρόσοψης είναι εντοιχισμένες δυο σκαλιστές επιγραφές που πληροφορούν για τον κτήτορα Στέργιο Μπασδέκη , τον πρώτο ηγούμενο του μοναστηριού Ευγένιο  και τον εφημέριο του Λαύκου Γρηγόριο. Τέλος κάτω από την εικόνα του Αγίου Αθανασίου  και πάνω απ’ την καμάρα της κεντρικής πύλης υπάρχει λιθανάγλυφη παράσταση ενός σκαλιστού ήλιου .

Στην εξωτερική πλευρά της εξάγωνης αψίδας του ιερού βρίσκονται τέσσερα  λιθανάγλυφα που παριστάνουν τις πράξεις της θείας λειτουργίας, τοποθετημένα αντίστοιχα στο κέντρο τεσσάρων πλευρών της αψίδας .

Αργότερα  στο εσωτερικό του τρούλου κάποιος άγνωστος καλόγερος, λαϊκός καλλιτέχνης , ζωγράφισε  τον  Παντοκράτορα και τους αγγέλους  .

Γύρω απ’ το καθολικό υπό μορφή φρουρίου είναι κτισμένα τα κελιά , οι τραπεζαρίες , οι αποθήκες , το ελαιοτριβείο , οι σταύλοι και το μαγειρείο. Έξω απ’ το μοναστήρι ανατολικά και σε απόσταση περίπου τριακοσίων μέτρων σώζονται ακόμη τα ερείπια του παλιού νερόμυλου .

Το μοναστήρι του Αγίου Αθανασίου και τα 3.500 στρέμματα δάσους , ελαιώνων και άλλης καλλιεργήσιμης γης είναι ιδιοκτησία της πρώην Κοινότητας Λαύκου και τώρα του Δήμου Σηπιάδος , σύμφωνα με πωλητήριο έγγραφο που συντάχθηκε επί  τουρκοκρατίας (1776) και φυλάσσεται σήμερα στα γραφεία του Δήμου  μαζί με τη σφραγίδα του μοναστηριού και τα διάφορα πολύτιμα  “τάματα” προς τον Άγιο .

Η ιερή και θαυματουργή εικόνα του Αγίου Αθανασίου , κατά την παράδοση , βρέθηκε σ’ ένα γέρικο σήμερα πλάτανο 300 μέτρα περίπου βόρεια του μοναστηριού . Γι’ αυτό για όλους τους Λαυκιώτες θεωρείται  σεπτή και πολύτιμη και  φυλάσσεται στο μητροπολιτικό ναό του χωριού . Την παραμονή της γιορτής του μεταφέρεται με τη δέουσα ιεροτελεστία στο μοναστήρι.

Ο “παππούς ο Αϊ-Θανάσης”  γιορτάζεται με ιδιαίτερη ευλάβεια και λαμπρότητα απ’ τους κατοίκους του Λαύκου και των γειτονικών χωριών και η γιορτή του ήταν και παραμένει σημαντικό θρησκευτικό και κοινωνικό  γεγονός. Θα τολμούσε να πει κανείς ότι είναι ο προστάτης Άγιος του Λαύκου αφού παλιές και πρόσφατες παραδόσεις αναφέρουν  θαυματουργές ιδιότητες της σεπτής εικόνας του ή βασανιστικές τιμωρίες ανθρώπων που έκαναν παράνομες πράξεις .

Ο Άγιος αρχικά γιορταζόταν δυο φορές :  στις 18 Ιανουαρίου και στις 2 Μαίου . Σήμερα γιορτάζεται στις 2  Μαίου . Το πανηγύρι αρχίζει με την αγρυπνία της παραμονής και συνεχίζεται με τη θεία Λειτουργία ανήμερα . Με τη θρησκευτική τελετή συνυπάρχει και το παραδοσιακό γλέντι .Την παραμονή οι προσκυνητές αφού διασκορπιστούν στις ευρύχωρες τραπεζαρίες του μοναστηριού γεύονται το πιλάφι με κρέας που προσφέρει κατ’ έθιμο ο Δήμος  ενώ τα κελιά του μοναστηριού είναι ανοιχτά για να φιλοξενήσουν  όσους θέλουν να διανυκτερεύσουν . Την επομένη το πανηγύρι συνεχίζεται στο αλώνι κάτω απ’ τους ήχους λαϊκών οργανοπαιχτών . Αξίζει να σημειωθεί ότι το πανηγύρι πολλές φορές συνεχίζεται στην πλατεία του χωριού μέχρι αργά το βράδυ .

Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

Ο Μ.Αθανάσιος γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια το 295 μΧ. Η οικογένειά του ήταν φτωχή . Μικρό παιδί ακόμα διακρινόταν για τις χριστιανικές του αρχές και το ζήλο του να τις μεταδώσει και σε άλλα παιδιά  ειδωλολατρών. Ο Αθανάσιος απέκτησε μεγάλη κλασσική μόρφωση. Σπούδασε  στο πανεπιστήμιο και τη θεολογική σχολή  της  Αλεξάνδρειας γραμματική , λογική , ρητορική , φιλοσοφία και ίσως τις αρχές του ρωμαϊκού δικαίου.  Το Χριστιανόπουλο αυτό  της Αλεξάνδρειας  αφοσιώθηκε στο έργο της εκκλησίας  καταπολεμώντας την αίρεση του Αρείου . Η  αίρεση αυτή έμελλε να γίνει σκοπός της ζωής  και στόχος των αγώνων του Αθανασίου . Ο Αθανάσιος παρουσιάστηκε στην Α΄ Οικουμενική   σύνοδο και χαρακτηρίστηκε ως “σημαιοφόρος της Ορθοδοξίας” γιατί δικό του κατόρθωμα ήταν η καταδίκη του Αρειανισμού . Ο Αθανάσιος  έγινε πατριάρχης Αλεξάνδρειας και ανέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα για του χριστιανούς της Αιγύπτου . Η συγγραφική του δραστηριότητα είναι πλούσια και πολύ αξιόλογη . Οι αντίπαλοί του αιρετικοί μεταχειρίστηκαν τις συκοφαντίες για να εξολοθρεύσουν τον Αθανάσιο . Ήταν πατριάρχης 46 χρόνια και εξορίστηκε 5 φορές . Ο Μ. Αθανάσιος πέθανε το 373 σε ηλικία 78 ετών.

ΤΟ ΤΡΟΠΑΡΙΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Στύλος γέγονας ορθοδοξίας , θείοις  δόγμασιν υποστηρίζων την Εκκλησίαν , Ιεράρχα Αθανάσιε , τω γάρ Πατρί τον Υιόν ομοούσιον, ανακηρύξας κατήσχυνας Αρειον  Πάτερ Οσιε ,  Χριστόν το Θεόν ικέτευε,  δωρήσασθαι ημίν το μέγα έλεος!

Ι )Τα ιστορικά στοιχεία έχουν αντληθεί από :    

1.Το αρχείο της Κοινότητας Λαύκου.      

2.“Λαϊκή τέχνη του Πηλίου” του Κίτσου Μακρή               

 3.“Η Μονή του Αγίου Αθανασίου στη θέση Κωτίκια Λαύκου” του Χ. Χαρίτου .                          

ΙΙ) Ο βίος του Αγίου συντάχθηκε με βάση την “Εκκλησιαστική κατήχηση” της Αποστολικής διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος