Ἡ Παναγία η Λαμπηδόνα µέσα από τους θρύλους και την ιστορία

Παναγία Λαμπηδόνα

Ἡ Παναγία η Λαμπηδόνα µέσα από τους θρύλους και την ιστορία

Το Μοναστήρι της Παναγίας της Λαμπηδόνας απέχει 3 χλμ από την κοινότητα Λαμπινούς και 12 χλμ από την Τσαγκαράδα. Βρίσκεται πλησίον ενός μικρού κόλπου, ο οποίος αποτελούσε κατά το παρελθόν τον αρσανά της Μονής, ενώ περιβάλλεται από σπάνιας ομορφιάς φυσικό περιβάλλον, κατάφυτο από συκιές, δάφνες, μυρτιές, κουμαριές, άγριες ροδιές και ελιές.

Ο προσκυνητής έχει τη δυνατότητα να διακρίνει απέναντι το Άγιον Όρος και τον Άθωνα, όταν η ατμόσφαιρα είναι καθαρή, γεγονός, που ενισχύει τόσο την αδελφότητα όσο και στους προσκυνητές. Ο Παπαδιαμάντης λέει: 

"Επάνω εις έναν βράχο του ανατολικού Πηλίου, κάτωθεν του χωρίου Λαμπινού και σιμά εις το πέλαγος είναι κτισμένο το μονύδριον της Παναγίας της Λαμπηδόνας μαστιζόμενον από θύελλας και λαίλαπας,...νανουριζόμενον από τα άσματα τα οποία ο άνεμος έψαλλε δι'αυτό....Ολόγυρα εις τους τοίχους του ναίσκου, υψηλά άνω των υπερθύρων και υπό τα γείσα της στέγης, υπάρχουν ωραία μικρά πινάκια παλαιών χρόνων...όλα χρωματιστά, γαλάζια και υποπράσινα και κιτρινωπά και λευκά, με κλαδάκια και λουλούδια...στίλβοντα εις τον ήλιον, χάρμα οφθαλμών, κειμήλια υψηλά κείμενα, στερεά βαλμένα εις τας κόγχας των, λείψανα παλαιών χρόνων και καιρών." 

"...Αγναντεύει απέναντι το αγιώνυμον όρος του Αθωνος σαν να αντλεί από τις εκεί προσευχές των πτηνών της ερήμου δύναμη, για να στέκει ακόμη ορθό εις πείσμα του πανδαμάτορος χρόνου που ζητά να το αφανίσει.

Μέσα στα πολλά μοναστήρια και τα ερειπωμένα ασκηταριά του όρους των Κελλίων, στολίζει κι' αυτό με την παρουσία του την περιοχή και περιμένει σιωπηλά και υπομονετικά την ανάστασή του..."

Από τα γνωστότερα παλιά μοναστήρια του Πηλίου η Παναγία η Λαμπηδόνα είναι από τα πιο αξιόλογα µνηµειακά χτίσµατα του Βουνού µας. Μονόκλιτη βασιλική, διαστάσεων 9 x 6,7 x 6,8 μ., µε θόλο που φουσκώνει σε κουµπέ (κούρμπα) στο µέσο της πλακοσκέπαστης στέγης, µε δυο επίσης πλακοσκέπαστα υπόστεγα στη δυτική και νότια πλευρά της, στηριγµένα σε καστανίτικες κολόνες που ακουμπούν σε πέτρινα πεζούλια, και μ’ ένα αρκετά αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο. Ανακαινισµένο µε ευρωπαϊκό πρόγραµµα πριν απὀ κάµποσα χρόνια το ιερό αυτό χτίσµα αλλά και µέρος των κελιών του, παραμένει ένα αξιόλογο μνημείο της πηλιορείτικης λαϊκής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, κάτι που άλλωστε εξηγείται και από το γεγονός ότι έχει ανακηρυχθεί στα 1983 από το Ὑπουργείο Πολιτισμού, ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Επιπλέον όµως το παλιό αυτό μοναστήρι, που, µετά από πολύχρονη εγκατάλειψη λειτουργεί πια εδώ και µερικά χρόνια ως γυναικεία µονή, είναι δεμένο µε µερικές θαυµάσιες τοπικές παραδόσεις αλλά και µε την ίδια την πηλιορείτικη Ιστορία, όπως µας αποκαλύπτουν οι παλιές προφορικές αλλά και γραπτές µαρτυρίες. Και οι πιο συναρπαστικές απ’ αυτές τις μαρτυρίες αφορούν την ίδρυση του μοναστηριού και συνιστούν δυο από τους συναρπαστικότερους θρύλους του τόπου µας.

Σύμφωνα µε τον πρώτο από τους δυο τούτους θρύλους στα παλιότερα χρόνια οι κάτοικοι της περιοχής έµεναν στην παραλία, µέχρι που αναγκάστηκαν λόγω των επιδρομών των πειρατών να ανηφορίσουν στην πλαγιά και να φτιάξουν τα κονάκια τους κρυμμένα µέσα στο δάσος από τις κουµαριές, εκεί που βρίσκεται ῃ σηµερινή Λαμπινού, σε υψόµετρο τριακοσίων περίπου µέτρων πάνω απ᾿ το ακροθαλάσσι. Οι ίδιοι, τον τελευταίο καιρό της διαµονής τους στην παραλία, έβλεπαν τα βράδια πάνω στην ξέρα του Λίθου που βρίσκεται λίγες οργιές παραµέσα από την κακοτράχαλη ακτή, µια λαμπηδόνα. Απορημένοι οι πιο τολμηροί απ᾿ αυτούς πήγαν ένα καλοσυνάτο βράδυ στην ξέρα, όπου και βρήκαν στο σηµείο όπου έκαιγε η µικρή φλόγα την εικόνα της Παναγίας.

Την εικόνα αυτή μετέφεραν µε συγκίνηση στο νέο χωριό τους, όπου κι έχτισαν λίγο αργότερα και το μοναστήρι της Παναγίας. Ένα μοναστήρι όπου τοποθέτησαν την εικόνα αυτή της Παναγίας και που του έδωσαν το όνοµα της Παναγίας Λαμπηδόνας, ενώ Λαμπηδόνα ονόμασαν και το καινούργιο χωριό τους, όνοµα που από παραφθορά έγινε αργότερα Λαμπινού.

Ακόμα, όµως, πιο ενδιαφέρουσες είναι οι δυο εκδοχές ενός άλλου θρύλου σχετικού µε το χτίσιμο τούτου του μοναστηριού.  
Ήταν - λέει ο βασικός πυρήνας του θρύλου - στα παλιά τα χρόνια της τουρκοκρατίας ένα κουρσάρικο καράβι που χαροπάλευε µέσα στη θεοσκότεινη και ανταριασμένη νύχτα, κοντά στο κακοτράχαλο ακροθαλάσσι του Ανατολικού Πηλίου. Καπετάνιος και τσούρμο, όλοι Οθωμανοί, είχαν ξεθεωθεί στην προσπάθεια να σώσουν το καράβι και το τοµάρι τους, και στα στερνά, µην έχοντας άλλη ανάκαρα, παράτησαν τον απελπισμένο αγώνα τους και το ριξαν στις προσευχές, καρτερώντας απ᾿τον Αλλάχ τη σωτηρία τους. Του κάκου όµως. Οι απελπισµένες επικλήσεις για βοήθεια στο Θεό τους δεν έφεραν κανένα αποτέλεσµα και το καράβι, όντας ακυβέρνητο, κινδύνευε από στιγµή σε στιγµή να τσακιστεί πάνω στους ορθόκοφτους βράχους της αφιλόξενης ακτής. Στην απελπισιά του τότε ο καπετάνιος σκέφτηκε να παρακαλέσει την Παναγιά των Χριστιανών, τάζοντας µαλιστα σ' Αυτή µια εκκλησιά. 

Δεν είχε, λέει η παράδοση, τελειωσει ο κουρσάρος την προσευχή του και µέσα στη θεοσκότεινη νύχτα φάνηκε µια µικρή λαμπηδόνα ν᾿ ακινητεί πάνω στη µακρόστενη ξέρα του Λίθου. Η µια εκδοχή αυτού του θρύλου λέει πως η λαμπηδόνα εκείνη φώτισε την θαλασσόπληχτη παραλία κι έδειξε το δρόμο της σωτηρίας στον καπετάνιο, που κατάφερε να προσαράξει το καράβι του, δίχως την παραμικρή αβαρία, στο μικρό και απάνεµο κόρφο του Άμμου, που βρίσκεται λίγο βορειότερα του Λίθου και κάτω ακριβὠς απὀ το μοναστήρι της Παναγίας.

Από κει - τελειώνει τούτη η εκδοχή - ο συνεπαρµένος απ᾿ το θαύμα της µεγάλης Κυράς των χριστιανών αλλόθρησκος έριξε µια κανονιά στη στεριά κι εχεί που βρήκε αργότερα την µπάλα (στη ρίζᾳ, όπως λένε, µιας ελιάς) έχτισε ο ίδιος το μοναστήρι της Λαμπηδόνας.

Ωστόσο ο θρύλος έχει και µια δεύτερη εκδοχή, σύμφωνα µε την οποία, συγχρόνως µε το άναµµα της λαμπηδόνας στην παραλία φύσηξε αγέρας απ᾿ τη στεριά που παρέσυρε το καράβι στ’ ανοιχτά, ενώ λίγο αργότερα κόπασε και η θαλασσοταραχή. Έτσι γλίτωσε το καράβι και ο αλλόθρησκος καπετάνιος του έριξε απ᾿ ανοιχτά την κανονιά στη στεριά για να σημαδέψει το σηµείο όπου φανερώθηκε το θαύµα της Παναγίας. Ο ίδιος - συμπληρώνει και τούτη η εκδοχή - έγινε χριστιανός και δεν ξέχασε το τάμα του. Έτσι όταν λίγο αργότερα βρέθηκε στο Λιμάνι του παλιού Γόλου (Βόλος), όπου ήταν και το τούρκικο κάστρο, ζήτησε και συναντήθηκε µε τον τότε πρωταρμµατολό του Πηλίου, Στέργιο Μπασδέκη, στον οποίο ανέθεσε να βρει το σηµείο όπου είχε ρίξει την µπάλα του κανονιού του, µε σκοπό να χτίσει εκεί την εκκλησιά που υποσχέθηκε στην Παναγία. Κάτι που, µε τη βοῄθεια πάντα της Παναγίας, έγινε.  

Και στο σηµείο εκείνο µε χρήματα του αλλαξοπιστήσαντα καπετάνιου ο ίδιος ο Μπασδέκης έχτισε το μοναστήρι της Παναγίας Λαμπηδόνας που σώζεται μέχρι σήµερα.

Έτσι τελειώνει η δεύτερη αυτή εκδοχή του σχετικού θρύλου, µε την προσθήκη πως η κουφαλιασµένη ελιά που δέχτηχε το βλήµα του οθωμανού καπετάνιου χρησιµοποιήθηκε σαν Άγια Τράπεζα στο καθολικό του μοναστηριού, κάτω απ’ την οποία φυλαγόταν παλιότερα και η µπάλα του κανονιού.

Κι αυτά είναι όσα µας λένε οι παλιοί θρύλοι για την ίδρυση τουτου του μοναστηριού. Στοιχεία, όµως, για τα οποία δεν κάνει λόγο εντοιχισµένη στο μαρμάρινο υπέρθυρο της δυτικής κύριας θύρας του και ελαφρά χρωματισµένη αλλά κι ανορθόγραφη κτητορική επιγραφἡ που σκάλισε ο λαϊκός λιθογλύφος Μίλιος Ζουπανιοπολίτης στα 1796, χρονιά που όπως φαίνεται και από το περιεχόµενο τούτης της επιγραφἠς αναχτίστηκε το καθολικό του μοναστηριού, μαζί µε τα δυο υπόστεγά του στη δυτική και νότια πλευρά του, από τον λαϊκό αρχιτέκτονα Δἡμο Ζηπανιώτη, ύστερα από σχετική εντολή του πρωταρματολού Στέργιου Μπασδέκη.

Γεγονός που βέβαια σημαίνει πως υπήρχε στη θέση του νέου καθολικού και παλιότερο, γεγονός που υπονοείται και απ΄ όσα γράφει και ο Ζ. Εσφιγμενίτης, ἑστω κι αν αυτός «μιλάει» για ανακαίνιση στα 1799 αντί του σωστού 1796.  Το µόνο σηµείο όπου η δεύτερη εκδοχή του παραπάνω αναφερόµενου θρύλου συμφωνεί µε την Ιστορία, όπως αυτή αποτυπώνεται σε τουτη την επιγραφή, εἶναι το όνοµα του αρματολού Στέφανου Μπασδέκη που εμφανίζεται ως ο πραγματικός κτήτορας του μοναστηριού, ενέργεια όµως στην οποία παρακινήθηκε, όπως πάλι µας πληροφορει η ίδια η επιγραφή, όχι απὀ τον οθωμανό του θρύλου αλλά απο τους ιερομόναχους Ἰγνάτιο, ηγούμενο του ιδιου μοναστηριού, και Δανιηλ. Λέει συγκεκριµένα τούτη η επιγραφή που σώζεται µέχρι σήµερα, πλαισιωμένη δεξιά και αριστερά της απὀ το Χριστό και την Παναγιά, οµορφα σκαλισµένους απὀ τον Μίλιο: 

«ΟΥΤΟΣ Ο ΘΥΟΣ ΚΑΙ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΥΠΕΡΕΥΛΟΓΗΜΕΝΗΣ ΔΕΣΠΟΙΝΗΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΑΝΕΓΕΡΟΥ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΣΘΥ ΕΚ ΒΑΘΡΟΥ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΚΑΙ ΜΑΚΑΡΙΩΝ ΚΤΗΤΟΡΩΝ ΤΟΥ ΚΥΡ ΣΤΕΡΙΟΥ ΠΑΖΤΕΚΙ ΥΟΣ ΤΟΥ ΠΟΤΕ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΠΡΟΤΡΟΠΗ ΔΕ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΙΝΗΣΙ ΘΥΟΥ ΖΗΛΟΥ ΚΥΝΟΥΜΕΝΟΣ ΤΟΥ ΕΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΙΣ ΙΓΝΑΤΗΟΥ ΚΑΙ ΥΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΚΑΙ ΔΑΝΙΗΛ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ ΜΕΝ ΔΗΜΟΥ ΖΗΠΑΝΙΩΤΗΣ».

Το λιθανάγλυφο τούτο ντοκουμέντο που φωτίζει ιστορικά την ἱδρυση ἡ επανίδρυση του μοναστηριού στα 1796 απὀ τον πρωταρμµατολό του Πηλίου Στέργιο Μπασδέκη, γνωστόν και απὀ άλλες ανάλογες κοινωφελείς χειρονομίες του στο χώρο του Πηλίου», είχε σαν ομόλογό του το παλιό τρίπτυχο της ιεράς πρόθεσης της Μονής, όπου αναγράφονταν, πλην του Στέργιου, κι άλλα 19 ονόματα, όλα απὀ τη φάρα των Μπασδεκαίων και µια ακόµα επιγραφή πάνω απὀ την εικόνα της νότιας θύρας που έγραφε «Δια συνδρομής και εξόδου των δούλον του Θεού κυρίου Αθανασίου Μπασδέκη εν έτει 1799 Ιουλίου ΙΔ’», καθώς και το ένα από τα δυο Λιθανάγλυφα που βρίσκονταν αριστερά και δεξιά από τη νότια θύρα. Στο αριστερά της θύρας, εμφανιζόταν απὀ το Μίλιο ο ίδιος ο Μπασδέκης ν᾿ αποκεφαλίζει µια µοιχαλίδα γυναίκα. Την ίδια πιθανόν γυναίκα που στο άλλο λιθανάγλυφο την κρίνανε δυο δεσποταδες την ώρα που αυτή έγνεθε. Δυστυχώς και τα δυο αυτά λιθανάγλυφα, που ήταν επίσης χρωματισµένα, αφαιρέθηκαν από ιερόσυλα χέρια στα 1980, για ν᾿ ακολουθήσει στις αρχές του καινούργιου αιώνα η κλοπή επιχρυσωµένου άνω τμήματος του ξυλόγλυπτου τέµπλου του ναΐσκου.   
Αφιερωμένο στα «Εννιάηµερα της Παναγιάς» το παλιό κι αποξεχασμένο πια απ᾿ τον πολύ κόσµο μοναστήρι της Παναγίας Λαμπηδόνας στο Ανατολικό Πήλιο θα έχει ύστερα απὀ μερικές µέρες, κ συγκεκριμένα το διήµερο 22 - 23 Αυγούστου, την τιμητική του, δηλαδή το ετήσιο πανηγύρι του, που από χρόνο σε χρόνο συγκεντρώνει όλο και περισσότερους πιστούς. Δεν ξέρω όµως αν αυτό το σύγχρονο πανηγύρι φτάνει πια ἡ και ξεπερνάει την «μάζωξη» των παλιών χρόνων. Τότε που, όπως λένε οι παλιές µνήµες, την παραμονή ιδιαίτερα της γιορτής το βράδυ (όπως και της Ζωοδόχου Πηγής) σµάριαζε το Χριστεπώνυμο ποίμνιο απὀ τη Λαμπινού, και τα γυροχώρια Τσαγκαράδα, Ξουρίχτι, Πρόπαν, Νεοχώρι ἡ και Μηλιές ακόµα, στα πέριχωρα του μοναστηριού και οἱ καλόγεροί του φίλευαν όσους πανηγυριστές διανυχτέρευαν στο ύπαιθρο ή στα κελιά το καθιερωµένο κρέας µε ρύζι.
Ήταν οι εποχές ποὺ το καινούργιο τότε ακόµα μοναστήρι, έχοντας και σηµαντική κτηματική περιουσία, έσφυζε από ζωή και δραστηριότητα. Κι ιδού τι έγραφε σχετικά το 1815 ο γνωστός Μηλιώτης λόγιος Αργύρης Φιλιππίδης στη «Μερική Γεωγραφία» του:   

«Τούτο το μοναστήρι έχει ιντράδα (=κτηματική περιουσία) αρκετή, έχει κελλιά µε οντάδες, έχει και εκκλησία, επ᾽ ονόματι της Θεοτόκου. Εδώ κάθεται χρονικώς ιερομόναχος πότε µε ένα, πότε µε δύο και πότε µε τρεις αδελφούς, και διαβάζρυν ακατάπαυστα την ακολουθία της Εκκλησίας. Έχει Φάρο του µοναστηριοὺ, νεραντζιες και ελιές είναι κοντά εις την θάλασσαν και τον λιμένα, και καλείται ο Λιμένας Παναγίας, Λιμένας οπού σέρνουν τα καϊκια, και όχι να στέκονται εις το σἱδερο...».       
Ἡ ακµή ωστόσο αυτή του µοναστηριού δεν φαίνεται να φτάνει ως τον επόμενο αιώνα. Κι αυτό γιατί εβδοµήντα περίπου χρόνια αργότερα από την αναφορά αυτή του Φιλιππίδη, και συγκεκριµένα στα 1887, ένας άλλος πηλιορείτης λόγιος, ο ρασοφόρος Ζωσιμάς Ἐσφηγμμενίτης, είδε εγκαταλειμμένο το μοναστήρι από μοναχούς και κατειλημμένο από λαϊκούς που έµεναν εκεί «χάριν λουτρών». «Εν τη περιφερεία του μικρού τούτου χωρίου (Λαμπινούς) υπάρχει κατά την παραλίαν μονύδριον το καλούμενον της Λαμπιδώνος ανακαινισθέν τω 1799 δι’ εξόδων Στεργίου Μπασδέκη, ουδείς μοναχός υπάρχει, το έχουσιν όµως κατάλυμα οι προσερχόµενοι χάριν των θαλασσίων Λουτρών, ότε τη 28 του παρελθόντος Ιουλίου επεσκέφθην αυτό εὖρον Μηλεώτας άνδρας και γυναίκες 25 καθήµενοι εν αυτώ χάριν λουτρών».