Η ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΣΤΟ ΠΗΛΙΟ & Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΠΗΛΙΟΡΕΙΤΩΝ

Ιστορική Αναδρομή

(γενικά και συγκεκριμένα για ναυσιπλοϊα και ναυτιλία από την αρχαιότητα στο σημερινό Ν.Μαγνησίας)

Από την αρχαιότητα, οι Έλληνες είχαν ταλέντο στην ναυτιλία. Ο διάπλους της θάλασσας είχε να κάνει με την καθημερινότητα τους, αλλά και με αποφάσεις που άλλαζαν τον κόσμο. Εμπόριο, εκστρατείες, θαλάσσια σύνορα, ναυμαχίες. Η περιοχή της Μαγνησίας έπαιζε πάντα έναν ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας.

Αρχαία Ελλάδα

Στην περιοχή της Μαγνησίας και πιο συγκεκριμένα από τον Ιωλκό(σημερινή πόλη του Βόλου), σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, επιβιβάστηκαν στην Αργώ οι Αργοναύτες με σκοπό να μεταβούν στην Κολχίδα και να πάρουν το χρυσόμαλλο δέρας.

Από τον οικισμό του Πλατανιά, στο Νότιο Πήλιο, κοντά στο ακρωτήριο Σέπια, στην παραλία Θεοτόκου υπάρχουν αρχαία ερείπια που χρονολογούνται από το 1150 π.Χ. Εκεί ναυάγησε μεγάλο μέρος του στόλου του Ξέρξη, όταν έπεσε σε θύελλα κατά τη διάρκεια της Περσικής εισβολής το 480 π.Χ. Ο Ελληνικός στόλος, ο οποίος αποτελούνταν από 300 τριήρεις, ήταν αγκυροβολημένος στο Αρτεμίσιο, στα βόρεια της Εύβοιας, όπου η θεά Άρτεμις είχε το ιερό της, απέναντι από τον Παγασητικό κόλπο, έτοιμοι να αντιμετωπίσουν τα πλοία του Περσικού στόλου, που σώθηκαν από τη θύελλα. 

Πρωτοχριστιανικά

 Η Δημητριάδα ακμάζει και κατά την διάρκεια της ρωμαϊκής κατάκτησης. Μαζί με τις Φθιώτιδες Θήβες, που βρίσκονταν στην σημερινή Νέα Αγχίαλο, ήταν τα σημαντικότερα κέντρα της παλαιοχριστιανικής και βυζαντινής Θεσσαλίας, αποτελώντας την διέξοδο της ενδοχώρας προς την θάλασσα.

Εξαιτίας των σλαβικών επιδρομών, στα τέλη του 6ου αιώνα, οι Φθιώτιδες Θήβες εγκαταλείφθηκαν, ενώ οι κάτοικοι της Δημητριάδας κατέφυγαν για προστασία στο λόφο των Αγίων Θεοδώρων στα Παλιά, όπου προϋπήρχε οικισμός οχυρωμένος από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό (551 μ.Χ.). Παρόλα αυτά δεν ήταν απόλυτα ασφαλής επιλογή, καθώς τα παράλια της Μαγνησίας δέχονταν συχνά επιθέσεις από Σαρακηνούςπειρατές.

Το 1204, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, η Δημητριάδα δόθηκε στους Μελισσηνούς, ονομαστή βυζαντινή οικογένεια. Τον 14ο αιώνα συναντάται για πρώτη φορά το τοπωνύμιο Βόλος. Το 1423 το κάστρο των Παλαιών έπεσε στα χέρια των Οθωμανών. Τότε, οι Χριστιανοί κάτοικοι άρχισαν να εγκαταλείπουν τις παραλιακές περιοχές και να εγκαθίστανται στα υψώματα του Πηλίου.

Τουρκοκρατία

 Κατά την περίοδο της  Τουρκοκρατίας, το Πήλιο είχε αξιόλογη ναυτιλία παράλληλα με άλλες τοπικές ναυτιλίες της ηπειρωτικής Ελλάδας (ήδη από το 18ο αιώνα). Την περίοδο αυτή, η σταδιακή αποχώρηση της Βενετίας από την ανατολική Μεσόγειο άφησε κενό στις θαλάσσιες μεταφορές και σε συνδυασμό με τη γαλλική επανάσταση και τους αγγλο-γαλλικούς πολέμους που εξόντωσαν το γαλλικό και αγγλικό στόλο έδωσαν την ευκαιρία στο ελληνικό εμπόριο να μονοπωλήσει στη Μεσόγειο.

Πιο συγκεκριμένα, από τα χωριά του Πηλίου τα προϊόντα που εξάγωνταν ήταν τα βαμβακερά νήματα, κάπες, μετάξι και σφουγγάρια από το Τρίκερι. Μετά τα εργαστήρια των Αμπελακίων εκείνα που είχαν τη μεγαλύτερη επιτυχία ήταν αυτά της Ζαγοράς, γιατί τα νερά είναι κατάλληλα για τη βαφή και λόγω της γειτνίασης με το Βόλο απ’όπου προμηθεύονταν εύκολα το αλιζάρι (οικονομική βαφή και πολύ διαδεδομένη στην Ανατολή). Η μεγάλη βιοτεχνία κόκκινων βαμβακερών νημάτων βρισκόταν στο Κατηχώρι, ενώ μετάξι είχαν τα χωριά Μέγας Σωτήρας, Πουρί, Κατοχώρι, Μακρυά Ράχη και Μακρυνίτσα. Την ίδια εποχή άνθιζε το λαθρεμπόριο στης ακτές του Βόλου και της Λαμίας για εξαγωγή σιταριού, όπου τα καράβια προσάραζαν σε ερημικές ακτές, φόρτωναν το σιτάρι και το μεταφέρανε σε νησιά του Αιγαίου απ’ όπου το παραλάμβαναν οι ευρωπαίοι καπετάνιοι.

Ο οικισμός του Πλατανιά έχοντας αύθονο νερό, καθιερώθηκε ως το κύριο λιμάνι της περιοχής του Νότιου Πηλίου. Όμως με την αύξηση της πειρατείας οι κάτοικοι αποσύρθηκαν σε ασφαλέστερα μέρη στην ενδοχώρα. Δημιουργήσαν λιθόστρωτα μονοπάτια, που συνέδεαν τα ημιορεινά χωριά με τη θάλασσα (καλντερίμια) και πολλά από αυτά σώζονται από τότε. (Τζαμτζής, 1986)

Επανάσταση 1821

 Το Πήλιο λόγω της θέσης του έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο κατά την Ελληνική Επανάσταση. Το 1821, το Νότιο Πήλιο, λόγω της συμμετοχής του σε αυτήν, δέχεται τα αντίποινα των τουρκικών αρχών, που καίνε το Προμύρι στις 8 Μαϊου του 1823, σκοτώνοντας πάνω από χίλιους κατοίκους. Ωστόσο, ο αγώνας για την ένωση της Θεσσαλίας με την τότε Ελλάδα συνεχίστηκε με μια πρώτη επανάσταση στο  Προμύρι στς 25 Μαρτίου του 1854 από το Νικόλαο Φιλάρετο, ο οποίος πέρασε στην Εύβοια το 1823 και υπό τη αρχηγεία του, στρατιωτικό σώμα περνά από την Εύβοια στον Πλατανιά και έπειτα στο Προμύρι, όπου υψώνει τη σημαία της επανάστασης. Η δεύτερη επανάσταση άρχισε πάλι στο Προμύρι την 1η Μαϊου 1878 από το Λεωνίδα Βούλγαρη, ο οποίος έφτασε στο Πήλιο από τον Κατηγιώργη.

 Η ναυτιλία στο Πήλιο    

Η ανάπτυξη της µεταξοβιοτεχνίας, της νηµατουργίας αλλά και της βυρσοδεψίας, σύµφωνα µε τις περιηγητικές μαρτυρίες και τα προξενικά αρχεία, θα οδηγήσουν στο οικονομικό «θαύμα» των πηλιορείτικων χωριών τα οποία, αυτοδιοικούµενα, µακρά από την παρουσία του τουρκικού στοιχείου και του αυτονόητου, ασφυκτικού κάποτε ελέγχου, θα αναδειχτούν σε αξιόλογες κωμοπόλεις που θα εφοδιάζουν την Ευρώπη συστηματικά, όπως προαναφέρθηκε, µε πρώτες ύλες, µισο-επεξεργασµένα βιοτεχνικά προϊόντα (μαλλί, μετάξι. µπρισίµια -μεταξωτές κλωστές-), αλλά και έτοιµα είδη τα οποία ναυτικοί, ακολουθώντας την περιοδικότητα της παραγωγής και τις οικονομικές δραστηριότητες που αυτή συνεπάγονταν, μετέφεραν, στα λιμάνια κυρίως της Ανατολής, µε πλοία -γνωστά ως (Ζαγοριανά καράβια ναυπηγηµένα στα καρνάγια του Τρικερίου και της Μιτζέλας.) Ο Αργύρης Φιλιππίδης θα αναφέρει για τους Τρικεριώτες... έχουν καῖκια και πραγματεύονται εις την Πόλι. Τώρα ακούω πως έκαµαν και καράβια... Ώδη στον πρώιμο 19ο αιώνα υπήρχε διαθεσιμότητα τριάντα και πλέον μεγάλων ιστιοφόρων και περισσότερων από πενήντα καϊκιών.

Η ναυτιλία του Πηλίου θα γίνει κατά την περίοδο αυτή γνωστή ως «Ναυτιλία της Ζαγοράς» από το όνοµα του πιο γνωστού, τότε, χωριού της περιοχής. Οι Δημητριείς παρατηρούν σχετικά στη Νεωτερική Γεωγραφία τους... "Όλοι οι κάτοικοι της καθ’ αυτού Μαγνησίας εις τα έξω µέρη, έξω από την Λάρισσα, ονομάζονται Ζαγοραίοι: αυτό προήλθε από το πλήθος των Ζαγοριανών που εύγαιναν και ευγαίνουν εις ταις ξενητειάις εις καιρόν όπου από τα άλλα χωριά και µάλιστα από τα δυτικά πολλά σπάνιοι ευγαίνουν και ακόµη σπανιώτεροι προτήτερα." Μικρά λιµάνια - δορυφόροι του Βόλου (ο οποίος αποτέλεσε ανέκαθεν τη Φυσική διέξοδο στη θάλασσα του θεσσαλικού κυρίως χώρου αλλά και του Ηπειρωτικού, του Φθιωτικού και του Δυτικο - Μακεδονικού) θα δημιουργηθούν σε µια περιοχή, όπως κυρίως εκείνη του ανατολικού Πηλίου παρόλο που από την άποψη του φυσικού τοπίου είναι εντελώς απρόσφορη ως ορμητήριο πλοίων, ὠστόσο προσφέρονταν από την άποψη της απουσίας ελέγχων αλλά και φορολογίας από τις τουρκικές ακτές...
Ἡδη µέσα στον 17ο αιώνα, η ευρύτερη περιοχή του Παγασητικού και το Πήλιο, δεν έπαψαν να αποτελούν ισχυρή παραγωγική εστία, µε τον κύριο όγκο των βιοτεχνικών αγαθών των µικρών υδροκίνητων εργαστηρίων -που ήταν κατάσπαρτα σε όλο το Πήλιο αλλά και των αγροτικών προϊόντων, να εξάγεται από το λιµάνι του Βόλου -τότε που ο Βόλος δεν ήταν παρά ένα σχεδόν ακατοίκητο πόλισµα - το «Κάστρο-προς την Κωνσταντινούπολη και Τα λιμάνια της Μεσογείου. 

Οἱ σκάλες κατά µήκος της δαντελωτής ακτογραμμής του Παγασητικού που μπορούσαν να εγγυηθούν τις θαλάσσιες μεταφορές σε µακρινά ή κοντινά λιμάνια. Τα καρνάγια στην Αγία Παρασκευή στο Τρίκερι, στη Μηλίνα, στη Μιτζέλα, αργότερα στα Πευκάκια του Βόλου, στον Άγιο Κωνσταντίνο στον Άναυρο, στο Σουτραλί, που εξασφάλιζαν την κατασκευή και την επισκευή καραβιών, αλλά και την ανάπτυξη, την επέκταση και τον εκσυγχρονισμός του λιμανιού του Βόλου, θα δημιουργήσουν ένα περιβάλλον ευνοικό, µε συνέπεια την προσέλκυση ξένων εμπορικών οίκων καθώς και ατμοπλοϊκών πρακτορείων.  Μέχρι την απελευθέρωση Της Θεσσαλίας, ρωσικές, αυστριακές, γαλλικές εταιρείες θα αναλάβουν την πρωτοβουλία προσεγγίζοντας λιμάνια, όπως τη Μασσαλία, την Τεργέστη, την Οδησσό και την Αλεξάνδρεια ενώ, µετά το 1890, Ελληνικές εταιρείες θα επωµισθούν τον κύριο όγκο της διακίνησης των προϊόντων.     
Την ύπαρξη ναυτικού δυναμικού στην περιοχή επιβεβαιώνουν οι γραπτές πηγές: σχετικά µε το Λαύκο ο Α. Φιλιππίδης γράφει... «απ’ αυτούς είναι (της δευτέρας τάξεως) ολίγοι ναύται της δε τρίτης τάξεως είναι όλοι ναύται και σφουγγαράδες. Εδώ εις τον Λαύκον εµβαίνουν κάθε χρόνον, λέγω από την θάλασσαν υπέρ τα διακόσια πουγγιά. Και στην Πρόπαν... της δευτέρας τάξεως (οι κάτοικοι) είναι όλοι ναύται και καραβοκύρειοι και ζουν από την θάλασσαν.» 

Ο Ν. Ι. Μάγνης γράφει και εκείνος για τον Λαύκο: «Οι κάτοικοι της κωµοπόλεως ταύτης ενασχολούνται εις την αλιείαν των σφογγαρίων, εκ των οποίων ωφελούνται σηµαντικά και εις την ακτοπλοῖαν εντός και εκτός του κόλπου του Γώλου (Βόλου) και για το Πρόπαν... έχει γης λιπράν και άκαρπον, όθεν οι κάτοικοι ζώσιν µε την θαλασσοπλοῖαν. Για το Πουρί... οι κάτοικοι της µικράς κώµης το πλείστον είναι ναυτικοί υπηρετούντες ως τοιούτοι εις ξένα πλοία... όσοι Πουριανοί έγιναν καραβοκυραίοι έφεραν στα πριν του 21 χρόνια κάµποσα χρήματα στο χωριό τους...» Σχετικά µε το Νεχώρι ο Ν. Μάγνης γράφει... «οι κάτοικοι ενασχολούνται και εις την ναυτιλίαν, έχοντες ίδια πλοία µεγάλα και µικρά» στο Μούρεσι ο Α. Φιλιππίδης θα διευκρινίσει «Οι Μουρησιώται της δευτέρας τάξεως είναι ναύται και καπετζήδες ενώ στις Μουτζέλες θα γράψει στα 1810-14: οι εγκάτοικοι εδώ, οι περισσότεροι, είναι ναύται» και ο Ν.Ι.Μάγνης... «Περίπου µίαν ώραν ανατολικώτερα ήτο έτερον χωρίον Μιντζέλα καλούμενον εις τόπον άγονον, του οποίου οι κάτοικοι έζων µε την θαλασσοπλοϊαν.» Για το Κεραμίδι ο ίδιος πληροφορεί... «Οι Κεραμιδιώται... ασχολούμενοι εις την θαλασσοπλοῖαν, έχοντες μικρόν λιμένα και ολίγα πλοιάρια, αλλά τόπον άνυδρον...»

 ΝΑΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΠΗΛΙΟΥ

Είδαμε ὅτι ἐκ των ναυτικών της επαναστάσεως της ανατολυκής πλευράς του Πηλίου ήταν ο Ρήγας Σκενδεράνης από το Πουρί καὶ ὁ Δημ. Καλαμίδας από την Μιτζέλα. Αυτοί κηρύξανε πρώτοι την επανάσταση, επιβήβασαν της οικογενείες τους ἐπὶ τῶν πλοίων τους καὶ τις διαεπεραίωσαν στο απέναντι νησί, την Σκόπελο, για να είναι πλέον ἐλεύθεροι και να ἀναλάβουν την  αρχηνεία του ναυτικού της πατρίδος και του ἀγωνα.  
Ο Ρήγας Σκενδεράνης ήταν κύριος τεσσάρων καραβίων, τα οποία ταξείδευαν προ της επαναστάσεως στην Αίγυπτον, σε διάφορους λιμένες της Μεσογείου καὶ στην Ἁγγλία, κυβερνώµενα απο αὐτον καὶ από τους γιους του.

Ὁ Δημήτρης Καλαμίδας με τους γιούς του κατείχε πέντε πλοῖα, και είχε την πρώτη θέση µεταξύ των Μιτζελιωτών και είχε τον θαυμασμὸν τους για την προηγούμενη δράση του κατὰ τῶν πειρατών. Ὁ γαμπρός του Γεώργιος Γριζάνος, κατείχε επίσης 2-3 πλοῖα, και απετέλούσε θρυλικἠ μορφὴ τῶν ἑλληνικῶν Θαλασσών, σπέρνοντας τὸν τρόµο στοὺς πειρατές, κατόπιν τῶν αδιάκοπων μεταξύ τους συγκρούσεων, στις οποίες είχε ἰδίαιτερη ἕλξη. Όχι µόνον οὐδέποτε απέφευγε σὐγκρουση με αυτούς, ἀλλ᾽ ἀντιθέτως, τους αναζητούσε και τους χτυπούσε και πάντα έβγαινε νικητής. Ἐκ τῶν ἐπιχειρήσεων αὐτῶν απέκτησε ο ἴδιος το όνομα «πειρατἠς» θεωρούμενος ὡς ἴσης ἀξίας μὲ τοὺς τολμηροὺς αὐτοὺς ναυτικοὺς που λυμαίνονταν τις Ελληνικές θάλασσες – Η ορμητικότητα του ήταν απαράμιλλος και ἡ προσωπική του ανδρεία δεν είχε όρια.   
Τα πλοία των ἰσχυρῶν και πλουσίων αυτών ναυτικών και ναυµάχων, μαζί με τους άλλους συμπολίτες τους, εκ των οποίων διακρίθηκαν οι Σισκαίοι, Σκουριάς, Μόσχοβος, Πολυμεράκης κ.ᾶ., με καλός ἐξοπλισμένα βαρεώς τύπου ολκής τηλεβόλων (κανόνια), αποτέλεσαν στα χέρια τους ἰσχυρα όπλα, κρατούντας έτσι υπό τὴν κατοχή τους την θάλασσα απὸ το Θερμαϊκό µέχρι και τον Βόλο, διασπείροντας τον τρόµο στους Τούρκους εξασφαλίζοντας την ἀνατολικὴ πλευρά του Πηλίου ἀπὸ κάθε πιθανή επιδρομη και διακοπή των συγκοινωνιών του. Τα πλοία αυτά επίσης τροφοδότουσαν την επανάσταση του Πηλίου και τον πληθυσμὸ των απέναντι νησιών, καλούμενων και Μαγνητικών νησιών, ώστε να αυξηθεί σημαντικά ή διάρκεια των επαναστατικών επιχείρησεων.  

Οἱ επιδρομές των πλοίων στα παράλια του Αἰγαίου μέχρι την Θεσσαλονίκη ήταν συχνές, για λόγους τροφοδοσίας αλλά και για την λεία που ελάμβαναν τα Ελληνικά πλοία κατόπιν αυτών των συγκρούσεων, ή κατὰ τύχην όταν τα πλοία συναντιόνταν καθ ὁδὸν μετά των εχθρικών, που πήγαινα πρὸς εφοδιασμὸ του εχθρού, και αυτά τα εχθρικά πλοία συνελαμβάνονταν ή βυθίζονταν.  

Τα πλοία, αφού δεν υπήρχε πραγματική κυβέρνηση, εκτὸς από αυτή της Πελοποννήσου παράσχονταν εἰς τον αγώνα του Πηλίου, και συνετηρούνταν από τους ἰδιους τους ἀρχηγούς, οι οποίοι είχαν πλουτίσει αρκετὰ προ της επαναστάσεως από τις θαλάσσιες πλόες, κυρίως κατά τον αποκλεισμό του Ναπολέοντος, και διέθεταν αφειδώς τον πλούτο τους στις ανάγκες του αγώνα.
Απὸ απόψεως ναυτικής ἐνεργειας, αυτή, η μὴ υπαγομένη σε οποιαδήποτε διοίκηση, γινόταν κατὰ τὴν κρίση των αρχηγών, συμφώνα με τις παρουσιαζόμενες ἀναγκες βάση των κινῄσεων του εχθρού. Ο στόλος αυτὸς αποτελούνταν από δύο μοίρες, η μία ήταν υπὸ την ἀρχηγεία του Ρήγα Σκενδεράνη καὶ η έτερη υπὸ τὸν Δημ. Καλαμίδα, ο οποίος παρουσιάζε την διπλή ἰδιότητα του μαχητού της ξηράς καὶ του έξοχου ναυµάχου. Η δράση της μοίρας του Ῥήγα Σκενδεράνη περιλαμβάνεται μεταξὺ της Ζαγοράς μέχρι Βόλου, και η μοίρα των Καλαμιδαίων απὸ Ζαγορά μέχρι Θερμαικό - εκτεινόμενη μέχρι (Πελοποννήσου και την Ύδρας).

Σε μια εκ των επιχειρήσεων αυτών ή σε περιπολία, ένα εκ των πλοίων του Ρήγα Σκενδεράνη βυθίσθηκέ επὶ των ακτών του Πηλίου, πριν το Χορέυτο. Ένα εκ των τηλεβόλων του (κανόνι), μεγάλης ολκής ανελκίσθηκε και µετεφέρθηκε στην Ζαγορὰ συρόµενον, αλλά εξερράγη όταν πήγαν να πυροβόλησουν προς εορτασμό, προφανώς λόγῳ της σκουριάς και της υπερβολικής γομώσεως. Οι ἐπιδρομες τῶν Καλαμιδαίων στην Θεσσαλονίκη ενέπνευσαν τρόμο στους Τούρκους και έλεγαν «Βάρδα Καλαμίδα». Διηγήσεις λένε, ὅτι κάποτε ὁ Δημήτρης Καλαμίδας βρέθηκε μόνος προ δύο μεγάλων τουρκικών φρεγατών, και εκλήθει από αυτές, αν είναι ο Καλαμίδας να μπεί μεταξὺ των δύο αυτών πλοίων και να παραδοθεί. Τότε ο ατρόμητος ναύαρχος δέχθηκε την πρόσκληση και με την γνωστή του ναυτική του δεξιότητα βύθισε και τις δύο φρεγάτες στα νερά του Αιγαίου.